‘In het nu verwijlen is een dwaalleer’

Is het boeddhisme van de Boeddha niet te moeilijk gebleken voor de mensen? De stem van de twijfel zwelt aan bij het lezen van een boek van Thanissaro Bhikkhu

Ik heb het weer, dat knijpende gevoel van twijfel en onzekerheid.

Net als bij Confession of a Buddhist Atheist van Stephen Batchelor. Ook dat boek blies me helemaal omver.

Nu is het Right Mindfulness dat in mij de stem van de twijfel doet aanzwellen. Een boek dat Thanissaro Bhikkhu vorig jaar publiceerde. Thanissaro Bhikkhu is een Amerikaanse boeddhist in de Thaise bosmonnikentraditie.

In Right Mindfulness neemt hij de moderne meditatiepraktijk op de korrel. Hij moet niets hebben van zitten, niets doen en in het ‘nu’ je oorspronkelijke gelaat ervaren.

Fout is volgens Thanissaro Bhikkhu dit: “Mindfulness is the quality of mind that notices what is present, without judgment, without interference.” Hij noemt geen namen, maar met de hulp van Google ontdek je algauw dat dit een citaat is van Joseph Goldstein uit 2002. Zo geeft Thanissaro Bhikkhu nog meer voorbeelden die te herleiden zijn tot meer en minder bekende leraren.

Bij de Boeddha vind je geen steun voor de gedachte dat het kalmeren van de geest afdoende is voor bevrijding, zegt Thanissaro Bhikkhu met een beroep op vele teksten uit de Pali Canon. Meditatie is hard werken. Je hebt er je geest in actieve staat bij nodig om je waarneming te ontleden in factoren en deze te plaatsen in de contekst van de vier Edele Waarheden, het Achtvoudig Pad en het Voorwaardelijk Co-ontstaan.

In het ‘nu’ verwijlen is een dwaalleer. Wat het je ook brengt, niet de bevrijding die de Boeddha voor ogen had.

Wat Thanissaro Bhikkhu schrijft, resoneert bij deze zwalkende zenboeddhist.

Ik sla de Shobogenzo op van Eihei Dogen. In zijn leerrede ‘Bussho’, een beroemde verhandeling over boeddhanatuur, laat hij Shakyamuni Boeddha zelf zeggen: “Alle levende wezens zijn door en door boeddhanatuur, in hen verblijft de Tathagata zonder verandering.”

De Boeddha? De Boeddha van Dogen is niet de Boeddha van Thanissaro Bhikkhu.

De Boeddha van Dogen komt niet uit de Pali Canon, maar uit hoofdstuk 27 van de Nirvana Sutra, een lijvige mahayanatekst van veel latere datum. In die Nirvana Sutra (volledig: de Mahayana Mahaparinirvana Sutra) wordt de Boeddha sprekend opgevoerd om aan het document gezag te verlenen.

Dat mag op basis van de toen beschikbare teksten de opperste wijsheid zijn geweest in de tijd van Dogen, in het Japan van de dertiende eeuw. In de tegenwoordige tijd kom je daar echter niet meer mee weg, nu je kennis kunt nemen van alle bronnen.

Dogen is ook van het ‘nu’. Zitten is verliching.

Thich Nhat Hanh is eveneens van het ‘nu’. Ik adem en ik kom thuis. Dit moment, heerlijk moment. Als je in aandacht leeft, dan kun je lijden transformeren tot geluk. Of, zoals Thich Nhat Hanh in Trouw zei voordat hij afgelopen zomer naar Nederland kwam, ‘geluk is een gewoonte’.

Thanissaro Bhikkhu zul je dit niet horen zeggen. Hij fronst er zijn wenkbrauwen bij. Zijn meditatiepraktijk is veel, veel ingewikkelder. En het is maar de vraag of je die praktijk in dit leven onder de knie krijgt. Maar daar maalt een theravadaboeddhist niet om. Die heeft a priori een horizon van vele levens voor en na het huidige in het vizier.

Wat is er toch gebeurd met het boeddhisme na de Boeddha? Je kunt leraren die het ‘nu’ omarmen geen diepe religiositeit ontzeggen. Ook Dogen en Thich Nhat Hanh appeleren aan een laag in mij.

Maar is dit het boeddhisme van de Boeddha?

Doet dit er iets toe?

Nee. Ik wil het niet!

Ja, toch wel eigenlijk.

Stephen Batchelor suggereerde onlangs in Tricycle dat iedere traditie zijn volgelingen als het ware socialiseert in een voor die traditie specifieke ervaring van bevrijding.

Ik kan mediteren op ‘dit moment, heerlijk moment’. Op Dogen.

Maar soms ook is het alsof ik een jhana-achtige ervaring heb. Gelaagdheid in mijn meditatie.

Wat is nu de dwaalleer, die gelaagheid of het heerlijke moment?

Is het boeddhisme van de Boeddha niet te moeilijk gebleken voor de mensen? Is veel mahayana niet een poging het boeddhisme om te vormen naar de menselijke maat? Het is bijna als homeopathie: het middel is zo verdund dat er van de oorspronkelijke werking niets meer over is.

Geen wonder dat de Boeddha na zijn verlichting aarzelde of hij zijn leer wel moest openbaren. Die kende de mens en zijn/haar streken.

De Boeddha preekte voor zijn orde. Dogen preekte voor zijn orde, hoog in de bergen, in afzondering. Wie zijn wij eigenlijk om ons hun teksten toe te rekenen? Wat is ‘af en toe zitten’ in het dagelijks leven eigenlijk in vergelijking met wat zij voor ogen hadden?

Wat is er toch met het boeddhisme dat je zo’n beetje op eigen kracht expert moet worden in de exegese van een berg van 2500 jaar teksten en tradities?

Ik weet het even niet meer. Ik laat de stem van de twijfel maar even zijn. Hoort twijfel cultiveren niet ook bij de weg?

Misschien is de de boeddhaweg wel de middenweg tussen theravada en zen. En nog veel meer tradities? Wie zegt er dat theravada het bij het rechte eind heeft? Dat is ook maar een reliek dat bij toeval de geschiedenis heeft overleefd.

Buiten de lijnen zwemmen in de wilde zee, op eigen risico.

Knijp, knijp, knijp.

Een nieuwe koan vormt zich als een gloeiende kanonskogel in mijn onderbuik: ‘Niet oud, niet nieuw. Zeg mij wie hij is’.

Wordt vervolgd?

Meer lezen:
‘What does mindfulness really mean? A canonical perspective’ door Bhikkhu Bodhi (link)

8 thoughts on “‘In het nu verwijlen is een dwaalleer’”

  1. De ene leraar zegt dit, de ander dat. Laat ze toch allemaal kletsen. Als je niet in het nu verwijlt, waar verwijl je dan eigenlijk wel?

      1. Ik bedoel dat het gaat over twee verschillende manieren van mediteren. Bij zen is er geen bereiken, bij theravada wel.

  2. Bereiken of niet bereiken, dat is de vraag. Of: wat is het nut van zitten?
    Jules, ik heb nog een andere vraag over jou tekst. Je praat over “verwijlen in het nu”. Dat klinkt als wandeling in het bos. Is het nu wel een plek waar je kunt verwijlen? Waar begint nu en waar eindigt het?

    1. Het zitten staat niet ter discussie, wel de manier waarop. Verwijlen in het nu is geen plek maar een meditatieve ervaring. Ik weet niet waar het nu begint en eindigt. De vraag is of deze ervaring de hele meditatieve ervaring is. Volgens Thanissaro Bhikkhu is dit slechts de eerste stap. Ik heb een voetnoot toegevoegd met een verwijzing naar Bhikkhu Bodhi die in het kortere bestek van een artikel in grote trekken hetzelfde zegt als Thanissaro Bhikku in zijn boek.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s