Mahayana als historische aberratie? (deel 2)

Leegte en non-dualiteit vinden geen steun in de leer van de Boeddha, zegt Bhikkhu Bodhi. Ook het kritische boeddhisme verwerpt onderdelen van Mahayana


pruning_the_bodhi_treeMensen die de zaak opschudden, vinden bij mij vrijwel altijd een sympathiek gehoor, schreef ik op 8 januari 2013 in Mahayana als historische aberratie?’. Dat was naar aanleiding van het boek What the Buddha Thought van Richard Gombrich, historicus en expert op het gebied van het theravadaboeddhisme.

Na het verscheiden van de Boeddha ging de menselijke natuur aan de haal met zijn boodschap, zegt Gombrich. De Boeddha had een existentiële oriëntatie, wars van metafysische speculatie. Deze oriëntatie volhouden bleek voor zijn volgelingen een te zware opgave.

Eerst rubriceerde de Abhidharma de categoriën van het bestaande in een ontologisch systeem van filosofisch realisme. Mede in reactie hierop rukten de apocriefe mahayanasutras het kompas in de richting van een kosmisch, metafysisch idealisme dat zijn hoogtepunt vond in de proclamatie van de boeddhanatuur.

Non-dualiteit
Iemand die Mahayana eveneens onder kritiek stelt, is de Amerikaanse theravadaboeddhist Bhikkhu Bodhi in een artikel Dhamma and Non-Duality uit 1995. De auteur komt, redenerend langs filosofische lijnen, uit op een vergelijkbaar punt als Gombrich.

Wanneer je de Pali Canon als bron neemt, dan verschijnt de Boeddha als een pragmaticus die de fenomenen de fenomenen liet. De zoheid van de dingen is bij de Boeddha de zoheid van de dingen zonder dat leegte (sunyata) en non-dualiteit eraan te pas komen, zegt Bhikkhu Bodhi. De Boeddha had geen moeite met het accepteren van dualisme. Leegte en non-dualiteit vinden geen steun in de leer van de Boeddha, stelt Bhikkhu Bodhi in een tekst die de moeite waard is te worden gelezen.

Met zijn kritiek neemt Bhikkhu Bodhi een klassieke theravadapositie in, waarmee ik zijn betoog echter niet in een hokje wil wegstoppen. Integendeel, in het bijeenkomen van verschillende boeddhistische stromingen in onze tijd schuilt een kans. Hoe ik hier tegenaan kijk, heb ik uiteengezet in mijn oorspronkelijke artikel ‘Mahayana als historische aberratie?’.

Kritisch boeddhisme
Voor de volledigheid teken ik hierbij aan dat ook het ‘kritische boeddhisme’ in de jaren negentig van de vorige eeuw in Japan het mahayanaboeddhisme op onderdelen als ‘onboeddhistisch’ bestempelde. Met ‘boeddhanatuur’ en andere concepten zoals het ‘opslagbewustzijn’ en ‘oorspronkelijke verlichting’ zouden verschillende scholen, waaronder Zen, via een achterdeurtje toch een onveranderlijk ‘zelf’ hebben binnengesmokkeld. Volgens het kritische boeddhisme zou dit vloeken met het primaat van de leegte (sunyata). Dit is dus een anders gefundeerde kritiek dan die van Bhikkhu Bodhi, een kritiek die van binnenuit het mahayanaboeddhisme zelf komt.

De filosoof Paul Williams besteedt aan het kritische boeddhisme een hoofdstuk in zijn standaardwerk Mahayana Buddhism: The Doctrinal Foundations uit 2009 (meer over dit boek hier). De inzichten van het kritische boeddhisme zijn gebundeld in een lijvige pil, Pruning the Bodhi Tree. The Storm over Critical Buddhism, edited by Jamie Hubbard and Paul Swanson (1997). In het kritische boeddhisme beluisteren we de echo van de kritiek die al in de begintijd van Mahayana loskwam op het denken daarvan.


Met dank aan Joop Romeijn voor het aanreiken van het artikel van Bhikkhu Bodhi
Het boek Pruning the Bodhi Tree is hier gedeeltelijk te lezen op Scribd.com. Tegen betaling kun je het in zijn geheel lezen of downloaden. Een bespreking van het boek is hier te vinden.

2 thoughts on “Mahayana als historische aberratie? (deel 2)”

  1. Nog een analytische (en dus dualistische) opmerking:
    Veel Theravadins hebben moeite met het concept ‘Buddha-Natuur’;
    Ook hebben veel Theravadins moeite met het begrip ‘non-dualiteit’.
    Maar daarom zijn het nog wel twee verschillende begrippen, althans vanuit de Theravada-optiek.

    En zelf zou ik de term ‘historische aberratie’ nooit gebruiken, zelfs niet voor de (voor mij) meest oninvoelbare vormen van Mahayana.

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s