Een woordeloze ervaring van levende boeddha

Wat verbindt de Hartsutra, Dogen en Ryokan? Maandenlang kauwen op een aantal korte teksten maakt een intimiteit los die een beoefenaar in staat kan stellen zijn of haar relatie met boeddhisme te vernieuwen.

Twee teksten hebben mij sinds de zomer beziggehouden: de vertaling die Thich Nhat Hanh in 2014 publiceerde van de Hartsutra en de leerrede uit Dogens verzamelbundel Shobogenzo over de ervaring van de persoonlijke ontmoeting van boeddha in de tastbare werkelijkheid (Kembutsu, ook wel gespeld als Kenbutsu).

Boeken lees ik niet langer; vrienden vraag ik ze me niet meer te geven, tenzij het dichtbundels zijn. Met de tijd is het mij geleidelijk gaan ontbreken aan het concentratievermogen dat nodig is voor het lezen van een boek. Eén of enkele gedichten kunnen het glas van de talige werkelijkheid breken, mij een glimlach rond de lippen bezorgen en me tijdenlang bezighouden.

Brengt diepe verbinding met tekst niet meer dan staccato woorden snellen? Als leeg betekent ‘zonder afzonderlijk zelf’, wat moeten we dan aan met het zelfstandig naamwoord ‘leegte’? Thich Nhat Hanh signaleert dat leegte in de praktijk van de beoefening nu hoofden op hol brengt, zoals het dat in het verleden eveneens heeft gedaan. Leegte kan in onze voorstelling een sfeer worden van nietsigheid of een soort oergrond van de ervaring. Langs beide wegen ga je een mist in die je wegvoert van het rechtzinnige boeddhistische pad. Leeg is zonder afzonderlijk zelf, niet meer, niet minder.

Thay’s tekst hardop reciteren, of murmelen tijdens het wandelen: hoe inniger de relatie met de woorden, des te groter het besef dat ook zij zonder afzonderlijk zelf zijn. Het grootse lied van bevrijding krijgt zijn karakter van grootsheid terug naarmate het tijdens de zang de voorhang wegscheurt van de ervaring en de alledaagsheid toont in haar naakte, lege existentie. Gate, gate, paragate, parasamgate, bodhi svaha! “De overkant, de overkant, die is hie-hier!”

Dogen is niet voor alle dagen. Er zijn periodes mét Dogen, en periodes zonder. Soms is de waakvlam even uit en kan de mystiek van de meester zijn teksten niet tot ontbranding laten komen van de spetterende ervaringsrijkdom die erin ligt samengebald. Dogens proza is als poëzie in cryptogramvorm. Soms kan ik geen beginnetje vinden in de puzzel en leg ik de oude meester terzijde. Waarom lezen wanneer de vogels de dhamma onderrichten, of de bladeren van de bomen, of je kinderen, of de mensen in de wachtkamer van de dokter?

De exaltatie van Dogen stuit mij soms tegen de borst, de kritiekloosheid waarmee hij door sommigen voor de autoriteit par excellence wordt versleten. Alsof Dogen er niet af en toe naast zou kunnen zitten, alsof je zijn monofocus op een bepaald type beoefening niet kunt relativeren aan de hand van andermans benadering, vóór hem en na hem.

Bij gelegenheid echter vindt er een toevallige aanraking met Dogen plaats die zich onmiddellijk transformeert in een begin van ontroering. Je komt ergens een citaat tegen en je gaat op zoek naar het weefsel waarvan dat een loshangend draadje vormt. Een flard van een tekst doet je de siddering voelen van een voorproefje van verrukking. Zo heeft Kembutsu mijn pad gekruist.

Boeddha ontmoet je niet in de trance van diepe meditatie, wanneer zijn gestalte naar voren treedt en je de hand reikt. Nee, zo is het helemaal niet. Boeddha ontmoet je wel in het hier en nu naarmate je beoefening het spel der vormen geleidelijk van zijn verwarring ontdoet. In de vorm onthult zich boeddha des te duidelijker naarmate, als vrucht van de beoefening, de vorm samenvalt met wat zich achter en buiten de vorm bevindt.

Dogen waarschuwt dat dit geen intellectuele exercitie is. Hij toont zich meewarig over wie de woorden bezigt terwijl hij of zij nog in verregaande staat van onwetendheid verkeert. Dit stemt mij tot terughoudendheid, maar iets resoneert er in mij, een trilling, een toonhoogte, naarmate ik in een proces van maanden op Dogens tekst kauw en deze herkauw, totdat deze bijkans voelt als lichaamseigen en zich vermengt met de ervaring van alledag.

Boeddha ga je overal ontmoeten, in de rook die kringelt uit een schoorsteen, in de ganzen aan de waterkant, in de gedichten van Leo Vroman en ook, soms, in je zelfloze zelf. Boeddha is overal waar de dhamma tot leven komt, overal. Hoe meer je je dit realiseert, des te minder wordt je enthousiasme om boeddha tot ‘de’ Boeddha te verzelfstandigen. Alleen zonder afzonderlijk zelf is die Boeddha de boeddha die je in de wereld overal, uit voorraad leverbaar, kunt ontmoeten.

Losgezongen van de precieze bewoordingen raakt de maandenlange intieme omgang met Hartsutra en Kembutsu verstrengeld en voert de woordeloze sensatie tot één en en dezelfde verbindende ervaring van samenhang in de alledaagsheid van de dag.

Mijn dhammanaamgenoot, de zenmonnik Ryokan Taigu, dichtte ook over die alledaagsheid. Speels, lichtvoetig en doorleefd. In zijn hut had hij een boekenplankje waarop een deeltje Dogen prijkte. Ryokan behoort tot de dichters tot wie ik mij regelmatig wend.

Zijn woorden zinspelen op een woordeloze ervaring waarvoor ook de Hartsutra en de Kembutsu tot springplank dienen: een woordeloze ervaring van levende boeddha. Deze ervaring is de boekenwijsheid ver voorbij en ontpopt zich tot een voedende kracht voor geloof in de weg en uiteindelijk voor diep toevertrouwen. De ervaring van levende boeddha blaast een helende, verbindende wind door dhamma en sangha, en door het gemoed van beoefenaars, alle zonder uitzondering zonder afzonderlijk zelf.

Namu Amida Butsu,

Taigu

6 thoughts on “Een woordeloze ervaring van levende boeddha”

  1. Dat is prachtig verwoord, Jules. Het lijkt of je weer iets meer tot de essentie der dingen hebt kunnen doordringen. Ik ben grote fan van Thich Nhat Hahn. Dogen staat nog op mijn leeslijst. Van Kembutsu heb ik nog nooit gehoord, dat moet in eens opzoeken. Ik wens je nog alle goeds!

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s