Verlichting onnodig voor geëngageerd Zen

Zenleraar Edel Maex wil achttiende-eeuwse samenlevingswaarden revitaliseren. Voor een maatschappelijk betrokken zenbeoefening is dit echter onnodig en ongewenst.

“Boeddha kan nooit ofte nimmer worden gekend als object, maar alleen als Zelf-ontwaakte existentie, als Ontwaken ontwaakt tot Zichzelf,” zo omschreef de naoorlogse Japanse zenvernieuwer Hisamatsu Shin’ichi (1889-1980) in een moderne formulering een kerninzicht dat het zenboeddhisme heeft verkondigd sinds zijn begintijd onder leiding van zijn legendarische stichter Bodhidharma.

Nationalisme en imperialisme hadden Japan na een verwoestende oorlog tot op de rand van de afgrond gebracht. Maar Hisamatsu had evenmin fiducie in het vrije Westen, dat in naam van zijn hoge verlichtingsidealen een orgie van geweld had laten losbarsten om zijn economische belangen op wereldschaal veilig te stellen. Als filosoof behorend tot de kring van de Kyoto-school had hij een scherp ontwikkelde blik voor het nihilisme dat regeerde in het hart van Oost én West.

In een artikel in het Boeddhistisch Dagblad van 26 april 2018 met de prikkelende titel ‘Zen is politiek’ steekt de Antwerpse arts en zenleraar Edel Maex de loftrompet over diezelfde verlichtingsidealen. Maex maakt zich er zorgen over dat onverdraagzaamheid en handelen uit eigenbelang in verschillende delen van de wereld toenemen. Aan de historische periode in de achttiende eeuw die wij ‘de Verlichting’ noemen, ontleent hij samenlevingswaarden zoals vrijheid, gelijkheid en broederschap (een motto van de Franse Revolutie). Voor deze waarden zouden wij volgens Maex nadrukkelijker moeten kiezen.

En niet alleen wij, individuele burgers, maar ook wij, zenbeoefenaars. Maex: “De bottomline van de samenleving zijn de keuzes die wij maken. In die zin is zen politiek. De bodhisattvagelofte ‘Hoe talloos de levende wezen ook zijn, ik beloof ze alle te bevrijden’ is een oude boeddhistische verwoording van de keuze voor bevrijding en solidariteit.”

Wat Maex hier ten beste geeft, is een hedendaags voorbeeld van geëngageerd boeddhisme. Als spirituele bewegingen hebben Zen én boeddhisme vóór het midden van de twintigste eeuw nooit geëxcelleerd in politiek-maatschappelijke betrokkenheid. Maar sinds dat wel gebeurt, door navolging van pioniers zoals Hisamatsu en Thich Nhat Hanh, zijn het hoofdzakelijk intrinsieke boeddhistische waarden die voorstanders het pad van het geëngageerde boeddhisme doen opgaan.

Als individuele burger kan ik wel enige sympathie opbrengen voor de oproep van Maex om tegen de tekenen van onverdraagzaamheid in de samenlevingswaarden van de historische Verlichting te koesteren. Maar als zenboeddhist vind ik het het onnodig en ongewenst om Zen te verbinden met de idealen van de Verlichting.

Zen heeft zelf alles in huis voor maatschappelijk engagement. De Verlichting erbijhalen wekt maar verwarring. Want laten we niet vergeten dat de Verlichting de Rede in het zadel hielp en een periode van onttovering inluidde, die mensen van zichzelf en de wereld vervreemdde, met alle gevolgen vandien. De filosoof Immanuel Kant (1724-1804), die Maex in zijn artikel ten tonele voert, bracht de zo-heid van objecten buiten het domein van het menselijk kenvermogen, een inzicht dat haaks staat op de ervaringshorizon van Zen.

De Verlichting kent haar verdiensten, maar heeft een blinde vlek voor het nihilisme dat maatschappelijk geëngageerde zenboeddhisten routineus in hun blikveld betrekken. De bevrijding en de solidariteit die Maex verbindt met de eerste bodhisattvagelofte gaan dan ook nog een paar tandjes dieper dan die welke de verlichtingsidealen beogen.

Als je Zen en politiek dichter bij elkaar wilt brengen, dan heb je wat mij betreft genoeg aan Hisamatsu’s ‘Gelofte aan de mensheid’ uit 1951 (vertaling Maha Karuna Ch’an, 2007), gehouwen uit massief Zen, en niet vermengd met westerse verlichtingsidealen:

“Kalm en evenwichtig:

Laat ons ontwaken tot ons ware Zelf,
mensen worden, vol van mededogen.

Onze gaven ten volle ontplooien,
ieder volgens de eigen roeping in het leven.

Ons bewust worden van de doodsstrijd
persoonlijk en maatschappelijk
en de bron ervan onderkennen.

De juiste richting ontdekken
waarin de geschiedenis zou moeten voortgaan
en elkaar de hand reiken
zonder onderscheid naar man- of vrouw-zijn,
zonder onderscheid naar ras, natie of klasse.

Laat ons met mededogen de gelofte afleggen
het diepe verlangen van de mensheid
naar bevrijding van haar ware Zelf
werkelijkheid te doen worden

en een wereld bouwen
waarin iedereen
waarachtig en in heelheid kan leven.”

Namu Amida Butsu,

Taigu

4 gedachten over “Verlichting onnodig voor geëngageerd Zen”

  1. Jules,
    Hisamatsu’s Gelofte aan de Mensheid is een veelluik van universele cliché’s – en dat bedoel ik uitdrukkelijk niet negatief – met als schiernierpunt ‘ons ware Zelf’. De makke van het ware Zelf is dat het een intiem privé-ding is dat niet communiceerbaar is. En dus maatschappelijk/politiek van geen enkel belang. Ware Zelf-aanhangers maken dan ook de meest uiteenlopende politieke beslissingen, net zoals aanhangers van Jesus van Nazareth of van Mohammed. Je kent de historische feiten.

    Je verwijst naar de trits ’Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap’. Ook dat is uiteraard een cliché. Maar je kunt het er samen over hebben, iets wat bij het ware Zelf uitgesloten is. Anno 2018 is het cliché gepreciseerd tot Vrijheid van meningsuiting, Gelijkheid voor de wet, Broederschap in materiële zaken.
    Zen heeft daarover helemaal niks te melden en dat is wat mij betreft geen bezwaar omdat zen er gewoon niet over gaat. Zen is maatschappelijk en politiek irrelevant.

    Like

    1. Dank voor je reactie, maar zo zwart-wit is het niet.
      Geëngageerd boeddhisme is wel degelijk een trendbreuk.
      Zen is zelf niet politiek maar kan wel inspireren tot maatschappelijke stellingname.

      Like

      1. Het is m.i. wel degelijk zwart wit. Zen is een ultiem persoonlijk ding, je doet het om in het reine te komen met jezelf. De maatschappelijk relevantie daarvan is nihil.

        Wat betreft de inspiratie voor maatschappelijke stellingname is het met zennies hetzelfde gesteld als met, bijvoorbeeld, christenen: ze kunnen er politiek alle kanten mee op. Terwijl ze zich allemaal beroepen op dezelfde ‘inspiratiebron’. Beter bewijs voor de maatschappelijke irrelevantie van persoonlijk geloof is er niet.

        Ik geloof helemaal niks van religie als inspiratiebron voor maatschappelijk of politiek handelen. De historie leert dat religie als legitimatie fungeert voor beslissingen die men neemt.

        Je hebt het over maatschappelijk geëngageerd boeddhisme. Dat bestaat niet voor zover ik weet. Kun je me een voorbeeld geven van een boeddhistische club die actief participeert op een politiek podium of in een publiek juridische kwestie? Ik zie het niet, ik zie enkel hun boeken en artikelen en blogs.

        Groet van Goff

        Like

Reageren

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s